Kieleckie Towarzystwo Rowerowe

Czerpanie przyjemności, to jedno z głównych oczekiwań w stosunku do rowerowych wycieczek. Cenimy sobie szczególnie przyjemności fizyczne, chociaż niektóre są dość wyczerpujące…

Podobno niezłym źródłem przyjemności jest asceza, nie mówiąc już o rozpuście. Nie bardzo jednak wiadomo jak je uprawiać na rowerze. Ostatnie wycieczki były inspiracją do przeżycia mało docenianej – przyjemności intelektualnej – królowej wszystkich przyjemności. Plany obu wycieczek przewidywały m.in. przejazd przełomem Lubrzanki, bodaj najbardziej znanym przełomem regresyjnym w Polsce.

W paleocenie (66 mln do 56 mln lat temu) sieć rzeczna miała układ zbliżonymy do współczesnego. Pokrzywianka płynęła dnem Doliny Wilkowskiej z zachodu na wschód, równolegle do Pasma Głównego ( Rys A). Po południowej stronie Pasma Głównego był obszar źródliskowy Lubrzanki, która w swym górnym biegu płynęła południkowo. W wyniku erozji wstecznej i wgłębnej, źródła Lubrzanki przesuwały się stopniowo ku północy (regresja rzeki – przyp. M.S.) w stronę Doliny Wilkowskiej, rozcinając warstwy skalne Pasma Głównego wzdłuż linii uskoku, gdyż strefy uskoków (tektoniczne) są podatniejsze na erozję (Rys. B). Po pewnym czasie dolina Lubrzanki połączyła się z doliną Pokrzywianki. Ponieważ dolina Lubrzanki miała większy spadek niż dolina Pokrzywianki, wody Pokrzywianki zaczęły płynąć do Lubrzanki zmieniając gwałtownie kierunek z równoleżnikowego na południkowy (Rys. C). Przeciągnięcie wód jednej rzeki przez drugą, w tym przypadku Pokrzywianki przez Lubrzankę, nazywa się kaptażem. (od łac. capto – chwytam, łapę – przyp. M.S.) Zachodni odcinek Pokrzywianki odłączył się od reszty rzeki i zaczął płynąć na południe a nastepnie na zachód (Rys. D). Tym samym Porzywianka uległa bifurkacji, czyli rozdwojeniu.^1. (od łac. bifurkare – bi – dwa, furkare – widły, czyli rozdwajać rozwidlać na dwa – przyp.M.S.)

Tym sposobem Lubrzanka ma obecnie swoje źródła nieopodal Zagnańska, natomiast Pokrzywianka w okolicach Woli Szczygiełkowej. Po tej aferze z “wrogim przejęciem” Lubrzanka z Pokrzywianką „nie lubią się” do tego stopnia, że płyną teraz w zupełnie przeciwnych kierunkach. Lubrzanka wpadając do Czarnej Nidy w okolicach Marzysza zasila po drodze zalew w Cedzynie, natomiast Pokrzywianka uchodzi do Świśliny i tworzy wraz z nią Zbiornik Wióry.

Podsumowując, prosimy zatem przeczytać ten tekst tym bardziej, że przy okazji najbliższego pobytu w Ciekotach odbędzie się kolokwium ustne z prezentowanej tu problematyki. Kolokwium przeprowadzi Andrzej – niekwestionowany autorytet w zakresie geologii dynamicznej, hydro i petrografii, geomorfologii krajoznawstwa etc., etc. Dla osób, które nie zaliczą w pierwszym terminie, zorganizujemy odpłatne konsultacje.

P.S. Być może byłoby wskazane, żeby w przyszłości niektórym z naszych wycieczek towarzyszył jakiś główny merytoryczny leitmotiv w formie krótkiego objaśnienia obserwowanego zjawiska. Słowem, krótko i węzłowato, ponieważ nadmiar wiedzy szkodzi podobnie jak nadmiar pieniędzy.

M.S.

^1. Fragment tekstu zaznaczony kursywą opracowano na podstawie: Przełom Lubrzanki w Mąchocicach W: Państwowy Instytut Geologiczny. Zrozumieć Ziemię [online], http://geoportal.pgi.gov.pl/zrozumiec_ziemie/wycieczki/swietokrzyskie_1/dzien_II/punkt_2_1 [dostęp: 20.09.2020].